Als genezen niet meer mogelijk is: het verschil tussen palliatieve sedatie en euthanasie

In de zorg krijgen veel zorgverleners vroeg of laat te maken met patiënten in de laatste levensfase. Soms hebben patiënten veel pijn, ernstige benauwdheid, angst of ander lijden dat moeilijk te behandelen is. Dan kunnen gesprekken ontstaan over palliatieve sedatie of euthanasie. Toch worden deze twee begrippen vaak door elkaar gehaald. Dat is begrijpelijk, want beide situaties spelen zich meestal af in de laatste fase van het leven. Toch zijn het twee heel verschillende medische handelingen.

Voor zorgverleners is het belangrijk om het verschil goed te kennen. Ook voor patiënten en familieleden kan duidelijke uitleg rust geven. Veel mensen zijn bang voor pijn, benauwdheid of verlies van controle in de laatste levensfase. Goede informatie helpt om misverstanden weg te nemen.

Voordat we kijken naar palliatieve sedatie en euthanasie, is het belangrijk om eerst te begrijpen wat palliatieve zorg betekent.

Palliatieve zorg is zorg voor mensen die niet meer beter worden. Het doel van deze zorg is niet genezen, maar het verbeteren van kwaliteit van leven. Daarbij wordt gekeken naar lichamelijke klachten, maar ook naar psychische, sociale en spirituele problemen.

Palliatieve zorg kan bestaan uit:

• pijnbestrijding;
• behandeling van misselijkheid;
• hulp bij benauwdheid;
• ondersteuning bij angst;
• begeleiding van familie;
• gesprekken over wensen rondom het levenseinde.

Palliatieve zorg begint vaak al maanden of zelfs jaren voordat iemand overlijdt. Het is dus niet alleen zorg in de laatste dagen van het leven.

Palliatieve sedatie is het bewust verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase. Dit gebeurt om ernstig lijden te verminderen dat niet meer op een andere manier behandeld kan worden.

De patiënt krijgt medicijnen waardoor hij of zij slaperig wordt of in slaap raakt.

Het doel van palliatieve sedatie is dus niet om het leven te beëindigen, maar om klachten draaglijk te maken.

Wanneer wordt palliatieve sedatie toegepast?

Palliatieve sedatie mag alleen worden toegepast als sprake is van:

• een patiënt die niet meer beter wordt;
• een levensverwachting van meestal minder dan twee weken;
• ernstig lijden;
• klachten die niet meer goed behandeld kunnen worden.

Dit noemen we refractaire symptomen. Dat zijn klachten die ondanks behandeling niet voldoende verminderen.

Voorbeelden van refractaire symptomen zijn:

• ernstige pijn;
• extreme benauwdheid;
• hevige onrust;
• delier;
• angst of paniek;
• misselijkheid of braken dat niet meer behandelbaar is.

De arts beoordeelt of palliatieve sedatie nodig is.

Bij palliatieve sedatie krijgt de patiënt meestal medicijnen via een injectie of pompje onder de huid. Vaak wordt het medicijn midazolam gebruikt.

De dosering wordt langzaam opgebouwd totdat de patiënt voldoende rustig is.

Soms is iemand alleen slaperig. Soms slaapt iemand diep en reageert niet meer op de omgeving.

Tijdens palliatieve sedatie blijven zorgverleners letten op:

• comfort;
• mondzorg;
• houding;
• pijnsignalen;
• rust;
• ondersteuning van familie.

Je hebt verschillende vormen van palliatieve sedatie.

Intermitterende sedatie

• Hierbij wordt iemand tijdelijk in slaap gebracht, bijvoorbeeld alleen in de nacht.
• Dit kan helpen bij angst, onrust of uitputting.

Continue palliatieve sedatie

• Hierbij blijft de patiënt continu in slaap tot het overlijden.
• Dit gebeurt meestal in de allerlaatste levensdagen.

Dit is een vraag die vaak wordt gesteld.

Volgens onderzoek verkort zorgvuldig uitgevoerde palliatieve sedatie het leven meestal niet. Het doel is symptoombestrijding en niet levensbeëindiging.

De patiënt overlijdt uiteindelijk aan de ziekte zelf.

Dat is een belangrijk verschil met euthanasie.

Euthanasie betekent dat een arts het leven van een patiënt bewust beëindigt op verzoek van die patiënt.

In Nederland mag euthanasie alleen onder strenge voorwaarden worden uitgevoerd.

Bij euthanasie geeft een arts medicijnen waardoor de patiënt overlijdt.

Het doel is dus wel het beëindigen van het leven.

De euthanasiewet in Nederland noemt verschillende zorgvuldigheidseisen.

De arts moet ervan overtuigd zijn dat:

• het verzoek vrijwillig en goed doordacht is;
• het lijden uitzichtloos en ondraaglijk is;
• de patiënt goed geïnformeerd is;
• er geen redelijke andere oplossing is;
• een tweede onafhankelijke arts meekijkt;
• de euthanasie medisch zorgvuldig wordt uitgevoerd.

Alle voorwaarden moeten aanwezig zijn.

Euthanasie gebeurt meestal thuis of in een hospice, soms in een ziekenhuis of verpleeghuis.

De arts dient eerst een slaapmiddel toe. Daarna krijgt de patiënt medicijnen waardoor het hart stopt.

De patiënt overlijdt meestal binnen enkele minuten.

Na afloop meldt de arts de euthanasie bij de gemeentelijke lijkschouwer. Daarna beoordeelt een speciale commissie of de arts zorgvuldig heeft gehandeld.

Het grootste verschil zit in het doel van de behandeling.

Veel mensen denken dat palliatieve sedatie een “langzame vorm van euthanasie” is. Dat klopt niet.

De verwarring ontstaat vaak doordat:

• beide plaatsvinden in de laatste levensfase;
• patiënten soms diep slapen;
• familie ziet dat iemand weinig meer reageert;
• eten en drinken vaak verminderen.

Toch zijn het medisch en juridisch twee verschillende situaties.

Bij palliatieve sedatie probeert de arts klachten te verminderen. Bij euthanasie probeert de arts het leven te beëindigen.

Bij palliatieve sedatie

De verpleegkundige:

• observeert klachten;
• signaleert pijn of onrust;
• geeft mondzorg;
• ondersteunt familie;
• controleert medicatiepompen;
• rapporteert veranderingen.

Ook communicatie is belangrijk. Familieleden hebben vaak vragen of emoties.

Bij euthanasie

De arts voert de euthanasie uit. Verpleegkundigen mogen dit niet zelfstandig doen.

Wel kan een verpleegkundige:

• ondersteuning bieden;
• aanwezig zijn;
• familie begeleiden;
• comfortzorg geven;
• nazorg bieden.

Palliatieve sedatie en euthanasie kunnen veel emoties oproepen.

Bij patiënten:

• angst;
• verdriet;
• opluchting;
• onzekerheid;
• schuldgevoelens.

Bij familie:

• twijfel;
• boosheid;
• verdriet;
• spanning;
• opluchting.

Ook zorgverleners kunnen emoties ervaren. Daarom is goede samenwerking en nazorg belangrijk.

Bij mensen met dementie kan palliatieve sedatie soms worden toegepast als sprake is van ernstig onbehandelbaar lijden in de laatste levensfase.

Euthanasie bij dementie is ingewikkelder. De patiënt moet zelf een vrijwillig en weloverwogen verzoek kunnen doen. In een later stadium van dementie is dat vaak moeilijk.

Soms is er een schriftelijke euthanasieverklaring. Toch blijft dit in de praktijk complex.

Benauwdheid is één van de meest voorkomende redenen voor palliatieve sedatie.

Vooral patiënten met:

• longkanker;
• COPD;
• hartfalen;
• ALS.

kunnen ernstige benauwdheid ervaren.

Wanneer medicijnen onvoldoende helpen en de patiënt veel lijdt, kan palliatieve sedatie rust geven.

Tijdens palliatieve sedatie vermindert de behoefte aan eten en drinken vaak vanzelf.

Bij continue diepe sedatie krijgen patiënten meestal geen kunstmatige voeding meer.

Dat komt omdat het lichaam in de stervensfase minder behoefte heeft aan voeding en vocht.

Goede mondzorg blijft wel erg belangrijk.

Soms ontstaan spanningen tussen familieleden of tussen familie en zorgverleners.

Bijvoorbeeld:

• familie wil geen sedatie;
• familie denkt dat iemand “wordt opgegeven”;
• familie wil juist euthanasie terwijl patiënt dat niet wil.

De arts bespreekt daarom altijd:

• het doel van de behandeling;
• verwachtingen;
• gevolgen;
• wensen van de patiënt.

De wens van de patiënt staat centraal.

Rondom het levenseinde ontstaan vaak ethische vragen.

Bijvoorbeeld:

• wanneer is lijden ondraaglijk?
• wie bepaalt wat kwaliteit van leven is?
• hoe ga je om met verschillende meningen binnen families?
• wat als een zorgverlener moeite heeft met euthanasie?

Zorgverleners mogen persoonlijke grenzen hebben. Een arts is niet verplicht euthanasie uit te voeren.

Wel moet de patiënt goede informatie krijgen.

Advance care planning betekent dat patiënten vroeg nadenken over wensen rondom zorg en behandeling.

Dit kan gaan over:

• ziekenhuisopnames;
• reanimatie;
• palliatieve sedatie;
• euthanasie;
• plaats van overlijden.

Vroege gesprekken helpen om rust en duidelijkheid te geven.

Goede communicatie is één van de belangrijkste onderdelen van palliatieve zorg.

Belangrijk is dat zorgverleners:

• eerlijk uitleg geven;
• rustig luisteren;
• ruimte geven voor emoties;
• moeilijke onderwerpen niet vermijden.

Familieleden onthouden gesprekken rondom het levenseinde vaak nog jarenlang.

Niet iedereen kijkt hetzelfde naar palliatieve sedatie of euthanasie.

Sommige religies vinden euthanasie niet toegestaan. Andere mensen hechten juist veel waarde aan eigen regie.

Daarom is het belangrijk om open vragen te stellen:

• wat vindt de patiënt belangrijk?
• welke overtuigingen spelen mee?
• welke wensen zijn er?

Persoonsgerichte zorg staat centraal.

In de laatste levensdagen verandert vaak veel.

Mensen kunnen:

• meer slapen;
• minder eten;
• onrustig worden;
• anders ademhalen;
• verward raken.

Dit hoort vaak bij het natuurlijke stervensproces.

Goede begeleiding helpt familie om deze veranderingen beter te begrijpen.

Na een overlijden stopt de zorg niet meteen.

Nazorg kan bestaan uit:

• een gesprek;
• uitleg over het stervensproces;
• emotionele ondersteuning;
• informatie over rouw.

Ook voor zorgverleners kan een overlijden impact hebben.

Nederland heeft duidelijke regels rondom euthanasie.

De euthanasiewet bestaat sinds 2002.

Palliatieve sedatie valt onder normaal medisch handelen en niet onder de euthanasiewet.

Artsen volgen hierbij meestal de richtlijn palliatieve sedatie van de KNMG.

Voor zorgverleners is scholing rondom palliatieve zorg erg belangrijk.

Onderwerpen die vaak terugkomen zijn:

• symptoomherkenning;
• communicatie;
• ethiek;
• medicatie;
• begeleiding van familie;
• wetgeving.

Goede kennis helpt om onzekerheid te verminderen.

Meer weten over palliatieve zorg? Kom naar onze cursus! 

• KNMG. (2022). Richtlijn palliatieve sedatie.
• Palliaweb. (z.d.). Informatie over palliatieve zorg en palliatieve sedatie. Geraadpleegd op 18 mei 2026.
• Rijksoverheid – Euthanasie en levensbeëindiging. (z.d.). Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Geraadpleegd op 18 mei 2026.
• Thuisarts.nl. (z.d.). Palliatieve sedatie. Geraadpleegd op 18 mei 2026.
• Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). (z.d.). Palliatieve zorg in Nederland. Geraadpleegd op 18 mei 2026.
• Regionale Toetsingscommissies Euthanasie. (z.d.). Zorgvuldigheidseisen euthanasie. Geraadpleegd op 18 mei 2026.