Cliënt met een nieuwe heup: dit moet je weten

Een nieuwe heup krijgen is een van de meest succesvolle orthopedische operaties van deze tijd. Tienduizenden mensen per jaar ondergaan een heupprothese vanwege slijtage, pijn of artrose. De resultaten zijn vaak indrukwekkend: minder pijn, beter bewegen, meer zelfstandigheid. Maar de periode na de operatie vraagt om kennis, aandacht en de juiste zorg.

Als zorgprofessional, mantelzorger of begeleider moet je weten wat je wel en niet mag doen, hoe je complicaties voorkomt en hoe je iemand begeleidt naar herstel en mobiliteit. In deze blog lees je alles:

• waarom een nieuwe heup geplaatst wordt

• verschillende operatietechnieken

• wat er direct na de operatie gebeurt

• waar je in de zorg op moet letten

• hoeveel pijn en zwelling normaal is

• wondzorg, tromboseprofylaxe, medicatie

• valpreventie en loophulpmiddelen

• ADL: wassen, aankleden, toilet

• belastbaarheid en oefentherapie

• wanneer je moet bellen met arts of fysiotherapeut

• valkuilen en veelgemaakte fouten

Een nieuwe heup plaatsen is relatief standaard, maar het herstel is dat niet. Iedere cliënt is uniek. Daarom is kennis belangrijk, maar minstens zo belangrijk is observeren en luisteren naar het lichaam van de cliënt.

Veruit de meeste heupprotheses worden geplaatst vanwege artrose, oftewel slijtage van het gewricht. Andere redenen kunnen zijn:

• reumatoïde artritis

• heupfractuur

• avasculaire necrose (afsterven van botkop)

• tumor of trauma

• aangeboren afwijkingen zoals dysplasie

De oorzaak bepaalt mede:

• de operatietechniek

• het herstelproces

• de belastbaarheid

Mensen met artrose hebben vaak jarenlang:

• pijn in de lies

• pijn in het bovenbeen of knie

• stijfheid

• moeite met lopen, traplopen, sokken aantrekken

• nachtelijke pijn

Een nieuwe heup geeft weer bewegingsvrijheid.

Een nieuwe heup bestaat uit twee onderdelen:

1. Kom (acetabulum) in het bekken

2. Kop + steel in het dijbeen

Het is eigenlijk een vervanging van het kogelgewricht. De onderdelen mogen van verschillende materialen gemaakt zijn:

• metaal

• keramiek

• kunststof

Het doel is:

• soepele beweging

• minder wrijving

• geen beschadiging meer van kraakbeen

Een heupprothese gaat gemiddeld 15 tot 20 jaar mee, vaak zelfs langer.

Je hebt verschillende manieren waarop een heup geplaatst kan worden. De twee belangrijkste:

Voorste benadering (anterior)

• minder beschadiging van spieren
• sneller herstel
• minder kans op ontwrichting
• vaak minder pijn

Cliënten mogen vaak eerder:

• buigen

• liggen op de zij

• lopen zonder beperkingen

Achterste benadering (posterior)

Een veel gebruikte methode, vooral bij oudere mensen.

Nadelen:

• meer spierloslating

• iets meer kans op luxatie (ontwrichting)

Daarom gelden meer bewegingsbeperkingen in de eerste 6 weken:

• niet dieper dan 90 graden buigen
• niet kruisen van de benen
• niet naar binnen draaien van de voet/heup

Dat betekent in de praktijk:

• hoge stoelen gebruiken

• verhoogd toilet

• hulpmiddelen bij aankleden

• geen laag zitten

Het is cruciaal dat je weet welke benadering gebruikt is. Vraag dit altijd aan de cliënt, ziekenhuis of fysiotherapeut.

De eerste uren en dagen zijn belangrijk voor:

• pijnbestrijding

• mobilisatie

• trombosepreventie

• controleren van de wond

• observeren van vitale functies

Cliënten hebben tegenwoordig snel programma’s:

• binnen 24 uur uit bed

• lopen met fysiotherapeut

• oefenen met traplopen

Artsen weten dat vroeg mobiliseren:

• minder complicaties geeft

• trombose voorkomt

• spierkracht behoudt

en nieuwe heup is een grote operatie, dus pijn is normaal. Maar heuppijn moet afnemen, niet toenemen.

Wat is normaal:

• pijn in de lies of bil

• stijfheid

• zwelling van het bovenbeen

• blauwe plekken tot knie of onderbeen

Zwelling kan zeker 3 maanden duren.

Wat is niet normaal:

• toenemende pijn zonder reden
• koorts boven 38,5
• roodheid en warmte rond de wond
• lekkage uit de wond
• pijn in de borst, kortademig → mogelijk embolie

Bij twijfel: altijd overleg met arts.

De wond moet schoon en droog blijven. Niet krabben! Je ziet vaak:

• zwelling

• blauwe verkleuring

• een litteken van 10–20 cm

Wat je moet weten:

✔ pleister dagelijks beoordelen
✔ verband volgens ziekenhuisprotocol
✔ nooit zalven op de wond
✔ douchen mag vaak na 48 uur met pleister erop
✔ geen bad / zwembad tot wond gesloten is

Bij lekkage: direct melden.

Na de operatie krijgt de cliënt medicatie voor:

7.1 Pijn

• paracetamol

• NSAID’s of COX-2 remmers

• soms opiaten in de eerste dagen

Belangrijk:

• regelmaat geven

• evalueren van pijn

7.2 Trombose

Een heupoperatie geeft verhoogd risico op trombose. Daarom:

• prikjes (LMWH) of tabletten

• elastische kousen

• mobiliseren

Let op:

• plots dikke, warme, pijnlijke kuit
• kortademigheid
• pijn bij ademhalen

→ mogelijk longembolie. Meteen arts.

Lopen is het allerbeste medicijn.

Doel:

• spieren activeren

• bloed laten stromen

• longen goed ventileren

• zelfvertrouwen

In de praktijk:

• dag 1 uit bed met fysio

• dag 2 lopen met rollator

• dag 3+ afbouwen hulpmiddel

De fysiotherapeut geeft oefeningen:

• buigen/ strekken heup

• traplopen

• balans

• staan en zitten

Belangrijk: korte afstanden vaak zijn beter dan lange afstanden maar één keer per dag.

Start vaak met:

• looprek of rollator

Daarna overstap naar:

• wandelstok

• los lopen

Een gouden regel:

Stok aan de goede kant.

Voorbeeld:

Pijn links → stok rechts

Waarom?

• stok vangt kracht op

• minder belasting op geopereerde heup

Een nieuwe heup is kwetsbaar. Een val kan de prothese ontwrichten of beschadigen.

Maatregelen:

✔ goede schoenen
✔ geen losse kleedjes
✔ verlichting ’s nachts
✔ rollator / stok gebruiken
✔ antislipsokken

In huis:

• hindernissen weghalen

• trapleuningen

• drempels overbruggen

Veel valincidenten ontstaan in de badkamer. Gebruik:

• douchestoel

• beugels

• antislipmat

De cliënt wil graag zelfredzaam zijn. Maar beperkingen zijn er.

Niet lager dan 90 graden

Dat betekent:

• geen laag zitten

• niet diep bukken

Hulpmiddelen:

• grijper

• lange schoenlepel

• kousenaanhanger

• verhoogde toiletbril

• stoelverhoger

Toilet en stoel

Zorg dat:

• stoelhoogte goed is

• armen aanwezig zijn om op te duwen

• iemand niet ploft in de stoel

Bij achterste benadering:

• benen niet kruisen
• geen lage wc’s zonder verhoogde zitting

Na achterste benadering:

• kussen tussen de knieën

• geen zijligging zonder ondersteuning

• liever rugligging in de eerste weken

Na voorste benadering vaak minder beperkingen, maar altijd:

• draaibewegingen voorzichtig

Autorijden

Meestal na 6 weken, afhankelijk van:

• reflexen

• kracht

• controle over pijnmedicatie

Het mag alleen als:

• je veilig kunt remmen

• je niet onder invloed bent van opiaten

Fietsen

Binnen meestal sneller mogelijk:

• hometrainer

Buiten fietsen:

• als balans en kracht goed zijn

Sport

Toegestaan:

• wandelen
• fietsen
• nordic walking
• golf
• zwemmen

Niet verstandig:

• contactsporten
• hardlopen op harde ondergrond
• springen

Waarom? Omdat krachten op de prothese hoog zijn.

Infectie

• roodheid

• warmte

• koorts

• afscheiding

Luxatie (ontwrichting)

Bij achterste benadering meer kans.

Symptomen:

• plots pijn
• been korter
• voet draait naar binnen
• cliënt kan been niet bewegen

→ direct spoed.

Trombose

Let op:

• warme, rode, dikke kuit

• pijn bij druk

Bloedarmoede

Veel mensen verliezen bloed tijdens operatie.

Klachten:

• moe

• bleek

• duizelig

• laag zitten → hou stoelen hoog
• benen kruisen → kussen tussen knieën
• te weinig lopen → korte afstanden, vaak
• vergeten pijnmedicatie → schema aanhouden
• geen aandacht voor voeding en hydratatie
• valgevaar in huis
• geen juiste loophulpmiddel

Goed begeleiden maakt verschil.

Altijd bij:

• koorts > 38,5

• lekkage uit wond

• toenemende pijn

• roodheid/warmte van wond

• dikke, pijnlijke kuit

• plots ongelijke benen

• niet meer kunnen staan op been

Snel handelen voorkomt complicaties.

1. American Academy of Orthopaedic Surgeons. (2020). Total hip replacement. AAOS.
   https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/total-hip-replacement/
2. Brigham and Women’s Hospital. (2023). Total hip arthroplasty: Precautions and mobility guidelines. Rehabilitation Services.
3. Dutch Orthopaedic Association. (2020). Richtlijn Totale heupprothese. Nederlandse Orthopaedische Vereniging (NOV).
4. Harris, W. H. (2018). Total hip replacement: clinical and functional outcomes. Clinical Orthopaedics and Related Research, 476(4), 793–802.
5. Hosseini, A., & Schemitsch, E. (2018). Total hip replacement surgery: indications and outcomes. Current Reviews in Musculoskeletal Medicine, 11(4), 380–386.
6. National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Hip fracture: Management. NICE Clinical Guideline.
7. Nederlands Instituut van de Gezondheidszorg. (2021). Artrose: Diagnostiek en behandeling. NHG-Standaard.
8. Palmer, S. H., & Gauthier, L. (2019). Postoperative physiotherapy after hip arthroplasty: Evidence and best practice. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy, 49(5), 300–313.
9. Shukla, D., Johnston, C., & Wainwright, T. (2020). Enhanced recovery after hip arthroplasty: A review. Orthopaedics & Traumatology, 34(2), 109–116.
10. Zhang, W., Doherty, M., Arden, N., Bannwarth, B., Bijlsma, J., Gunther, K. P., … & Tugwell, P. (2018). EULAR evidence-based recommendations for the management of hip osteoarthritis. Annals of the Rheumatic Diseases, 79(4), 557–564.