Corticosteroïden bij diabetes 2

Corticosteroïden zijn krachtige geneesmiddelen die dagelijks in de medische praktijk worden voorgeschreven. Denk aan prednison bij een longaanval, dexamethason bij hersenoedeem, of een injectie met triamcinolon bij een pijnlijke slijmbeurs. Hoewel deze medicijnen onmisbaar zijn in de behandeling van veel aandoeningen, hebben ze ook een keerzijde: ze beïnvloeden de bloedsuikerspiegel. Vooral bij mensen met diabetes type 2 kan dit grote gevolgen hebben.

In deze uitgebreide blog nemen we je stap voor stap mee in de werking van corticosteroïden, de relatie met diabetes type 2, de risico’s en de praktische aandachtspunten voor zorgverleners én patiënten.

Corticosteroïden zijn bijnierschorshormonen, stoffen die ons lichaam van nature in kleine hoeveelheden aanmaakt. Ze spelen een rol bij:

• de afweerreactie
• het onderdrukken van ontstekingen
• de zout- en vochtbalans
• de vetstofwisseling
• de regulatie van bloedsuiker
• de stressreactie van het lichaam

Wanneer iemand ziek wordt of stress ervaart, stijgt de natuurlijke aanmaak van deze hormonen. Maar in de geneeskunde worden vaak extra corticosteroïden toegediend, in veel hogere doseringen dan het lichaam zelf aanmaakt.

Bekende voorbeelden zijn:

• Prednison (veel gebruikt bij longziekten en reuma)
• Dexamethason (zeer krachtig, gebruikt bij hersenoedeem en oncologie)
• Bètamethason
• Triamcinolon (vaak als injectie bij gewrichtsproblemen of allergieën)

Diabetes mellitus type 2 is een chronische stofwisselingsziekte waarbij het lichaam de bloedsuiker (glucose) niet goed meer in balans kan houden.

Kenmerken:

• De lichaamscellen reageren ongevoelig op insuline (insulineresistentie).
• De alvleesklier maakt in eerste instantie meer insuline aan, maar raakt na verloop van tijd uitgeput.

Gevolg: glucose blijft in het bloed circuleren → hyperglykemie.

Oorzaken en risicofactoren:

• overgewicht en ongezonde voeding
• weinig beweging
• roken
• erfelijkheid
• ouder worden
• gebruik van bepaalde medicijnen, zoals… corticosteroïden

Wist je dat er in Nederland inmiddels meer dan 1,1 miljoen mensen met diabetes type 2 leven? En dat dit aantal de komende jaren nog verder zal stijgen?

Corticosteroïden hebben een directe invloed op de suikerhuishouding. Ze vertragen de opname van glucose in de spieren en andere weefsels. Ze zorgen voor een toename van insulineresistentie en ze stimuleren de aanmaak van glucose in de lever.

Het gevolg? De bloedsuikerwaarden stijgen vaak fors – soms al binnen enkele uren na inname of toediening.

Voorbeeld:

• Prednison: werkt al na een paar uur, effect 6–8 uur.
• Dexamethason: 7,5 keer sterker, werkt 24 uur of langer door.
• Injecties (bijv. triamcinolon): kunnen de bloedsuikers 3–10 dagen ontregelen.

Dit maakt corticosteroïden tot een echte uitdaging bij de behandeling van diabetes type 2.

Stel: meneer Jansen (67 jaar) heeft al jaren diabetes type 2 en gebruikt metformine. Zijn bloedsuikers zijn redelijk stabiel. Na een longaanval krijgt hij een stootkuur prednison van 40 mg per dag.

Binnen twee dagen stijgen zijn waarden van 7 mmol/l naar 14 mmol/l. Hij voelt zich vermoeid, krijgt veel dorst en moet vaak plassen. De huisarts besluit tijdelijk insuline toe te voegen. Na de prednisonkuur zakken de waarden weer en moet de insuline direct worden afgebouwd om hypoglykemie te voorkomen.

Dit voorbeeld laat zien hoe snel en sterk corticosteroïden het glucosemetabolisme kunnen beïnvloeden.

Om zorgverleners houvast te geven, bestaat er een landelijk protocol. Belangrijke punten:

• Start bij patiënten met diabetes type 2 vanaf dag 2 met extra glucosecontroles.
• Meet niet alleen nuchter, maar vooral in de middag, wanneer het medicijn maximaal werkt.
• Streefwaarden: 6–10 mmol/l. Bij korte kuren zijn waarden tot 12–15 mmol/l acceptabel.
• Laat patiënten corticosteroïden tijdens het ontbijt innemen.
• Prednison tot 50 mg mag in één keer; hogere doseringen worden gesplitst.

Een stijgende bloedsuiker kan leiden tot:

• vermoeidheid, veel dorst, vaak plassen
• risico op hyperglykemie
• kans op acute complicaties, zoals keto-acidose (bij type 1, maar ook soms bij type 2)
• meer kans op infecties (hoge glucose = groeibodem voor bacteriën)
• ontregeling van bestaande medicatie

Wanneer de bloedsuikers te hoog oplopen door corticosteroïden zijn er verschillende opties:

• Aanpassen van bestaande medicatie
• Verhogen van metformine of andere orale middelen
• Tijdelijk toevoegen van extra tabletten
• Tijdelijk starten met insuline
• Vaak kortdurend nodig bij een stootkuur prednison
• Dosering moet goed afgestemd worden op het tijdstip van de corticosteroïden
• Intensieve zelfcontrole
• Dagcurves meten om inzicht te krijgen in het effect
• Eventueel tijdelijk gebruik van een sensor (CGM of FGM)

Wanneer de kuur stopt, moet óók de diabetesmedicatie weer worden aangepast. Doe je dit niet, dan is de kans op hypoglykemie groot. Het bloedsuikerverhogende effect kan 2–3 weken na afloop nog aanhouden. Hoe langer de behandeling met corticosteroïden, hoe langer de nasleep.

Voor patiënten met diabetes type 2 is het gebruik van corticosteroïden vaak ingrijpend. Naast de lichamelijke klachten ervaren zij ook zorgen:

• “Mag ik nog wel normaal eten?”
• “Waarom schieten mijn waarden zo omhoog?”
• “Heb ik tijdelijk insuline nodig?”
• “Komt mijn diabetes daarna wel weer stabiel?”

Hier is goede voorlichting essentieel. Zorgverleners moeten patiënten uitleggen:

• dat de verhoging tijdelijk is,
• dat dit niet hun eigen schuld is,
• en dat extra controles noodzakelijk zijn om complicaties te voorkomen.

Een belangrijk punt is dat corticosteroïden vaak ook leiden tot gewichtstoename, onder andere door vocht vasthouden en meer eetlust. Voor iemand met diabetes type 2 (waar overgewicht vaak al een rol speelt) is dit extra belastend.

Daarom:

• blijf bewegen
• kies gezonde voeding (minder snelle koolhydraten)
• beperk zoutinname om vocht vast te voorkomen
• overleg met de diëtist bij langdurig gebruik

• Corticosteroïden zijn krachtige ontstekingsremmers maar verhogen de bloedsuikerwaarden.
• Bij diabetes type 2 kan dit leiden tot forse hyperglykemie.
• Het effect hangt af van type middel, dosering en toedieningsvorm.
• Regelmatige glucosecontroles zijn onmisbaar.
• Vaak zijn tijdelijke aanpassingen in medicatie nodig.
• Bij stoppen of afbouwen moet ook de diabetesmedicatie weer worden aangepast.
• Goede voorlichting en leefstijladviezen helpen patiënten grip te houden.

Corticosteroïden zijn onmisbaar in de geneeskunde, maar bij mensen met diabetes type 2 vragen ze om extra oplettendheid. Met tijdige controles, goede communicatie en een helder protocol kan ontregeling worden voorkomen.

• Voor zorgverleners betekent dit: alert zijn, meten en zo nodig aanpassen.
• Voor patiënten betekent dit: goed begrijpen wat er gebeurt en waarom extra controles nodig zijn.

Alleen zo zorgen we ervoor dat de voordelen van corticosteroïden opwegen tegen de risico’s, en dat mensen met diabetes type 2 veilig behandeld kunnen worden.

1. American Diabetes Association. (2023). Standards of medical care in diabetes—2023. Diabetes Care, 46(Supplement_1), S1–S154. https://doi.org/10.2337/dc23-SINT

2. Nederlandse Internisten Vereniging. (2021). Richtlijn Diabetes mellitus type 2. Geraadpleegd van https://richtlijnendatabase.nl

3. Nederlandse Vereniging van Diëtisten. (2020). Voedingsrichtlijn Diabetes. Geraadpleegd van https://www.nvdietist.nl

4. van Raalte, D. H., & Diamant, M. (2014). Steroid diabetes: From mechanism to treatment? Neth J Med, 72(2), 62–72.

5. Holt, R. I. G., Cockram, C., Flyvbjerg, A., & Goldstein, B. J. (2017). Textbook of Diabetes (5e ed.). Wiley-Blackwell.

6. Zuster-055. (2024). Corticosteroïden bij diabetes type 2 – pas hiermee op! Geraadpleegd van https://zuster055.nl/corticosteroiden-bij-diabetes-2/