Zuurstofapparatuur

Zuurstofbehandeling kan plaatsvinden via een centraal zuurstofsysteem of een (decentraal) zuurstofapparaat.
Wanneer er geen centrale voorziening is, kan zuurstof worden toegediend via:

• een cilinder met zuurstof in gasvorm,

• vloeibare zuurstof,

• een zuurstofconcentrator,

• een tank met vloeibare zuurstof.

De zuurstof wordt in alle gevallen in gasvorm toegediend via een zuurstoftoevoerslang, die loopt van het apparaat naar de zuurstofkatheter, -bril of -masker.

Toediening kan:

• continu,

• alleen bij inademing van de zorgvrager (on-demand systeem),

• of als combinatie van beide.

Voor het on-demand systeem is voldoende neusademhaling vereist. Vrijwel alle mobiele concentrators en thuisvulsystemen werken met dit systeem. Gebruik hiervan is alleen toegestaan na goedkeuring door de longarts.

De keuze voor het juiste zuurstofapparaat wordt altijd gemaakt in overleg met longarts, longverpleegkundige en leverancier.

---

Zuurstofcilinder

Een zuurstofcilinder is een stevige metalen fles waarin zuivere medische zuurstof onder hoge druk is opgeslagen.

In tegenstelling tot een zuurstofconcentrator maakt een cilinder geen zuurstof aan. De zuurstof is al in de cilinder aanwezig en wordt onder hoge druk bewaard. Zodra de cilinder wordt geopend, stroomt de zuurstof via de drukregelaar naar de cliënt.

Afhankelijk van de grootte van de cilinder bevat deze enkele honderden tot duizenden liters zuurstof.

Wanneer wordt een zuurstofcilinder gebruikt?

Een zuurstofcilinder wordt onder andere gebruikt:

• tijdens vervoer van cliënten;
• als reserve bij een zuurstofconcentrator;
• tijdens uitstapjes;
• in de ambulancezorg;
• bij spoedeisende situaties;
• in instellingen waar tijdelijk zuurstof nodig is.

Hoe werkt een zuurstofcilinder?

De zuurstof bevindt zich onder hoge druk in de cilinder. Wanneer de cilinderkraan wordt geopend, stroomt de zuurstof via de drukregelaar naar de flowregelaar. Vervolgens wordt de juiste hoeveelheid zuurstof ingesteld en via een zuurstoftoevoerslang naar de cliënt geleid.

Omdat de cilinder een beperkte hoeveelheid zuurstof bevat, is het belangrijk regelmatig te controleren hoeveel zuurstof nog beschikbaar is.

Zuurstof berekenen

Een zuurstofcilinder raakt uiteindelijk leeg. Daarom is het belangrijk om vooraf te berekenen hoe lang een cilinder meegaat. Hiervoor gebruik je de volgende formule:

Aantal liters zuurstof = inhoud van de cilinder × druk (bar)

Daarna bereken je:

Aantal liters zuurstof ÷ liters per minuut = gebruiksduur in minuten

Voorbeeld

Een cilinder heeft:

• inhoud: 2 liter
• druk: 150 bar
• zuurstofinstelling: 2 L/min

Berekening:

• 2 × 150 = 300 liter zuurstof
• 300 ÷ 2 = 150 minuten
• De cilinder gaat dus ongeveer 150 minuten mee.

Voordelen van een zuurstofcilinder

Een zuurstofcilinder heeft verschillende voordelen:

• direct inzetbaar;
• geen elektriciteit nodig;
• geschikt voor vervoer;
• ideaal als reservevoorziening;
• betrouwbaar bij calamiteiten.

Nadelen

Er zijn ook enkele aandachtspunten:

• de cilinder raakt leeg;
• relatief zwaar;
• moet regelmatig vervangen of gevuld worden;
• gebruiksduur is afhankelijk van de ingestelde flow.

Veiligheidsvoorschriften

Zuurstof is niet brandbaar, maar zorgt ervoor dat brand veel sneller ontstaat en zich sneller verspreidt.

Daarom gelden altijd de volgende veiligheidsregels:

• Roken is verboden in de buurt van zuurstof.
• Houd minimaal twee meter afstand van open vuur.
• Gebruik geen kaarsen of gasbranders in de directe omgeving.
• Gebruik nooit olie, vet of vaseline op aansluitingen.
• Zet een cilinder altijd rechtop en goed vast.
• Voorkom dat de cilinder kan omvallen.
• Bescherm de cilinder tegen warmte en direct zonlicht.
• Open de cilinderkraan altijd rustig.
• Sluit de cilinder na gebruik volledig af.

Controles voor de zorgverlener

Controleer vóór iedere toediening:

• Is de cilinder goed vastgezet?
• Staat de cilinderkraan open?
• Geeft de manometer voldoende druk aan?
• Staat de flowregelaar op de juiste hoeveelheid?
• Is de zuurstoftoevoerslang goed aangesloten?
• Zijn er geen knikken of beschadigingen?
• Ontvangt de cliënt daadwerkelijk zuurstof?

---

Zuurstofconcentrator

Een zuurstofconcentrator is een elektrisch medisch hulpmiddel dat zuurstof uit de omgevingslucht haalt. In tegenstelling tot een zuurstofcilinder bevat een zuurstofconcentrator dus geen opgeslagen zuurstof. Het apparaat maakt zelf continu zuurstof zolang het is aangesloten op het elektriciteitsnet.

De lucht om ons heen bestaat uit ongeveer:

• 78% stikstof
• 21% zuurstof
• 1% overige gassen (zoals argon en koolstofdioxide)

Een zuurstofconcentrator filtert de stikstof uit deze lucht. Hierdoor blijft vrijwel zuivere zuurstof over die vervolgens aan de cliënt wordt toegediend.

De meeste zuurstofconcentratoren leveren een zuurstofconcentratie van ongeveer 90 tot 96%.

Hoe werkt een zuurstofconcentrator?

De werking van een zuurstofconcentrator bestaat uit verschillende stappen.

Stap 1. Aanzuigen van omgevingslucht

Via een luchtinlaat zuigt het apparaat gewone kamerlucht aan. Voordat deze lucht het apparaat binnenkomt, passeert deze een stoffilter. Hierdoor worden stofdeeltjes, haren en andere verontreinigingen verwijderd.

Stap 2. Zuiveren van de lucht

In de zuurstofconcentrator bevinden zich speciale cilinders met zeoliet. Zeoliet is een mineraal dat stikstof uit de lucht kan opnemen.

Tijdens dit proces:

• wordt stikstof vastgehouden;
• blijft zuurstof over;
• ontstaat zuurstof met een hoge concentratie.

De meeste concentratoren werken met twee zeolietcilinders die elkaar steeds afwisselen. Terwijl de ene cilinder zuurstof produceert, wordt de andere automatisch gereinigd. Hierdoor kan het apparaat continu zuurstof blijven leveren.

Stap 3. Zuurstof toedienen

De gezuiverde zuurstof wordt vervolgens via de flowregelaar naar de cliënt gestuurd.

Via een:

• zuurstofbril;
• zuurstofmasker;
• of andere toedieningsvorm

ontvangt de cliënt de voorgeschreven hoeveelheid zuurstof.

Voordelen van een zuurstofconcentrator

Een zuurstofconcentrator heeft verschillende voordelen.

• Geen zware zuurstofcilinders nodig.
• Onbeperkte zuurstof zolang er stroom beschikbaar is.
• Geschikt voor langdurig gebruik.
• Minder logistiek rondom het vervangen van cilinders.
• Veilig en betrouwbaar.

Nadelen

Er zijn ook enkele aandachtspunten.

• Werkt alleen met elektriciteit.
• Maakt geluid tijdens het gebruik.
• Minder geschikt om mee op reis te nemen (tenzij het een draagbare concentrator betreft).
• Bij een stroomstoring is vaak een reserve zuurstofcilinder noodzakelijk.

Waar moet je als zorgverlener op letten?

Controleer altijd:

• Staat de flow op de voorgeschreven hoeveelheid?
• Is de zuurstofslang goed aangesloten?
• Zijn er geen knikken in de slang?
• Werkt het apparaat zonder storingsmelding?
• Is het stoffilter schoon?
• Is de cliënt comfortabel?
• Werkt de bevochtiger goed (indien aanwezig)?

Veiligheidsvoorschriften

Hoewel zuurstof zelf niet brandbaar is, zorgt zuurstof ervoor dat brand veel sneller ontstaat en zich sneller verspreidt.

Daarom gelden altijd de volgende veiligheidsregels:

• Roken is verboden in de buurt van zuurstof.
• Houd minimaal twee meter afstand van open vuur.
• Gebruik geen kaarsen of gasbranders in de directe omgeving.
• Gebruik geen vet, olie of vaseline op aansluitingen.
• Zorg voor voldoende ventilatie.
• Plaats de concentrator minimaal 15 tot 30 centimeter van een muur.
• Dek de luchtopeningen nooit af.
• Controleer regelmatig het snoer op beschadigingen.

---

Vloeibare zuurstof

Vloeibare zuurstof is zeer geconcentreerd en wordt opgeslagen in een moedertank bij de zorgvrager thuis. Er hoort een kleinere draagbare tank bij, die bij een dosering van 2 liter/minuut ongeveer 8 uur meegaat.

De draagbare tank wordt bijgevuld vanuit de moedertank. De vloeibare zuurstof verdampt tot gas, dat via een flowregelaar en toevoerslang wordt toegediend.

Aandachtspunten

• Voor gecombineerd continu en on-demand gebruik bestaan cilinders met dubbel aansluitpunt (dubbellumen).

• Gebruik nooit vloeibare zuurstof onder kleding.

• Vloeibare zuurstof is extreem koud (-183 °C) en kan brandwonden veroorzaken.

• Bij lekkage kan zuurstof in kleding trekken, wat brandgevaarlijk is.

• Plaats de moedertank niet in de buurt van elektrische apparaten of brandbare materialen.

• Neem contact op met de leverancier als de tank omvalt.

---

Bronnen:

• Kampelmacher, M. J., Rooyackers, J. M., & Lammers, J.-W. J. (2001). CBO-richtlijn ‘Zuurstofbehandeling thuis’. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 145(42), 1975–1980.
• Van Meerhaeghe, A. (2017). Werkzaamheid van langdurige zuurstoftherapie bij patiënten met stabiel COPD en matige hypoxemie? Minerva, 16(7), 172–175.
• Medisch Contact. (z.d.). Langdurig zuurstof bij matige hypoxemie door COPD niet zinvol. Geraadpleegd op 3-7-2026, van https://www.medischcontact.nl