Lactulose rectaal geven in de laatste levensfase

In de laatste levensfase staat comfort centraal. Een van de meest voorkomende en belastende problemen is obstipatie. Veel mensen in de palliatieve fase eten en drinken minder, gebruiken opioïden of zijn ernstig verzwakt. Het gevolg: een vertraagde darmwerking en harde, ingedroogde ontlasting. Dit kan leiden tot pijn, angst, onrust, misselijkheid en gebrek aan eetlust. Voor zorgverleners is het daarom essentieel om obstipatie niet alleen te herkennen, maar ook adequaat te behandelen.

Een middel dat in de praktijk veel wordt gebruikt, vooral wanneer orale medicatie niet meer lukt, is lactulose rectaal. Hoewel lactulose van oorsprong bedoeld is voor orale toediening, biedt rectale toediening een waardevol alternatief wanneer slikken moeilijk gaat of wanneer snelle werking gewenst is.

In deze uitgebreide blog lees je:

• Wat lactulose is en waarom je het rectaal geeft

• Wanneer dit een passende interventie is

• Hoe je rectale toediening stap-voor-stap uitvoert

• Wat de risico’s, contra-indicaties en bijwerkingen zijn

• Hoe je documenteert en overdraagt binnen het zorgteam

• Een casus en praktische tips voor de dagelijkse praktijk

Lactulose is een zoete, stroperige vloeistof die behoort tot de groep osmotische laxantia. Deze middelen trekken water aan in de dikke darm. Hierdoor:

• wordt de ontlasting zachter,

• neemt het volume toe,

• en wordt de natuurlijke darmperistaltiek gestimuleerd.

Lactulose wordt in Nederland veel voorgeschreven bij:

• obstipatie,

• leverziekten zoals hepatische encefalopathie,

• en soms ter voorbereiding op onderzoeken.

Orale lactulose werkt vaak goed, maar heeft een belangrijke beperking: het duurt meestal 24–48 uur voordat het effect heeft. In de palliatieve fase wil je soms sneller effect of kan de patiënt niet langer slikken.

Waarom rectaal geven?

Rectale toediening heeft meerdere voordelen:

1. Slikproblemen vermijden
   Veel mensen in de laatste weken of dagen van hun leven kunnen nauwelijks slikken, hebben slikangst, een droge mond, of zijn verminderd bewust.

2. Snellere werking
   Lactulose komt direct terecht in de dikke darm waar het nodig is. Hierdoor treedt het effect vaak veel sneller op (binnen enkele uren).

3. Minder belasting voor de patiënt
   Bij een volle darm kan orale medicatie misselijkheid veroorzaken. Rectaal toedienen voorkomt dit.

4. Alternatief wanneer orale medicatie niet werkt
   Soms blijft orale lactulose onvoldoende effectief. Dan is rectale toediening een goede vervolgstap.

Obstipatie komt in de palliatieve fase extreem vaak voor. De richtlijnen van Palliaweb, het NHG en Zorg voor Beter geven aan dat de oorzaken zeer divers zijn:

• Verminderde mobiliteit

• Uitdroging

• Minder eetlust

• Medicatie zoals opioïden, anticholinergica, antidepressiva of anti-emetica

• Neurologische aandoeningen

• Angst of pijn

In de palliatieve zorg geldt:

Behandel obstipatie actief en voorkom het zo veel mogelijk.

Preventie is belangrijker dan genezing, omdat obstipatie in deze fase veel lijden veroorzaakt.

Orale medicatie heeft de voorkeur, maar wanneer dat niet lukt, door braken, slikproblemen of bewustzijnsvermindering kan je rectale oplossingen inzetten, zoals:

• bisacodyl zetpillen

• microklysma’s

• glycerine

• lactulose rectaal

Overloopdiarree

Een veelvoorkomende misinterpretatie is dat dunne ontlasting betekent dat iemand géén obstipatie heeft. Dit is niet waar. Dunne ontlasting kan langs een prop ingedroogde feces lekken: overloopdiarree.

Rectale lactulose kan hierbij helpen:

• Het weekt de prop op

• Het stimuleert peristaltiek

• De darminhoud komt los

• De pijn en druk nemen af

In combinatie met opioïden

Opioïden veroorzaken bijna altijd obstipatie. In de laatste levensfase kunnen orale OIC-middelen niet meer werken. Rectale lactulose kan dan een waardevol hulpmiddel zijn om de kwaliteit van leven te behouden.

Wanneer rectale toediening niet de juiste keuze is

Voorzichtigheid is geboden bij:

• vermoeden van mechanische obstructie (ileus),

• ernstige neutropenie,

• bloedingen of scheurtjes rond anus,

• acute ontstekingen in het rectum,

• ernstige pijn bij aanraking.

Bij deze situaties overleg je met een arts voordat je rectaal toedient.

Palliaweb

Palliaweb benadrukt:

• Start tijdig met orale laxantia

• Bouw op volgens effect

• Stap over op rectale opties bij onvoldoende resultaat of slikproblemen

• Voorkom ernstige obstipatie: het verhoogt pijn, vergroot kans op misselijkheid en belemmert andere zorg.

MyPCNow – Fast Facts

Internationale experts adviseren:

• Rectale toediening is geschikt wanneer de patiënt hem niet kan of wil slikken

• Gebruik rectale middelen volgens type obstipatie: harde feces, fecesprop, vertraagde peristaltiek

• Houd rekening met comfort: rectaal toedienen kan belastend zijn.

Farmacotherapeutisch Kompas

Het FK adviseert:

• Lactulose 15–45 ml per keer oraal

• Rectaal: 300 ml lactulose verdunnen met 700 ml water of NaCl

• Minimaal 30 minuten retentietijd voor optimaal effect

• Bij kwetsbare patiënten kan 15–20 minuten ook voldoende zijn

Rectale toediening moet zorgvuldig en respectvol gebeuren. Comfort van de patiënt staat voorop.

Stap 1 – Voorbereiding

• Controleer of orale medicatie niet werkt of niet mogelijk is

• Leg aan patiënt en/of naasten uit wat je gaat doen

• Zorg voor privacy en rust

• Verzamel materialen:

  • Lactulose

  • Water of fysiologisch zout

  • Handschoenen

  • Katheter/klysmaset

  • Glijmiddel

  • Onderlegger

  • Opvangbakje

Controleer altijd:

• Contra-indicaties

• Pijnscore

• Comfort en belastbaarheid

• Wensen van patiënt

Stap 2 – Samenstellen van de oplossing

Gebruik de standaardverhouding:

• 300 ml lactulose

• 700 ml lauwwarm water of NaCl 0,9%

Het warme water kan comfort verhogen.

Meng de oplossing goed zodat deze niet te stroperig is.

Stap 3 – Toediening

1. Leg de patiënt in linker zijligging met licht opgetrokken knieën

2. Gebruik voldoende glijmiddel

3. Breng de canule rustig in (ongeveer 5–8 cm)

4. Dien de oplossing langzaam toe

5. Vraag de patiënt om het zo lang mogelijk vast te houden

   • Richtlijn: 30–60 minuten

   • Bij zeer zwakke patiënten: 15–20 minuten is vaak al genoeg

Let op signalen van discomfort:

• kramp

• misselijkheid

• angst

Stop indien nodig en overleg.

Stap 4 – Nazorg

• Help de patiënt op een comfortabele positie

• Plaats zo nodig een postoel of opvangbak

• Observeer:

  • frequentie van ontlasting

  • hoeveelheid

  • zachtheid

  • klachten

• Let op vochtverlies en huidirritatie

• Reinig materialen en omgeving volgens protocol

Veelvoorkomende bijwerkingen

• Buikkrampen

• Winderigheid

• Misselijkheid

• Snelle, waterige ontlasting

Dit is meestal niet gevaarlijk en hoort bij het werkingsmechanisme.

Risico’s

Let extra op bij:

• Dehydratie door te waterige ontlasting

• Elektrolytstoornissen (vooral bij kwetsbare ouderen)

• Slechte huidconditie rond anus

• Hemorroïden, fissuren of bloedverlies

Contra-indicaties

Rectale toediening wordt afgeraden bij:

• acute ontsteking van het rectum of colon

• ernstige neutropenie (infectierisico)

• ernstige trombocytopenie (bloedinfectiegevaar)

• obstructie die niet drukverdraagbaar is

• recente operaties aan het gebied

Bij twijfel: altijd arts raadplegen.

• Rectale lactulose werkt sneller dan orale lactulose.

• Het is zeer geschikt bij slikproblemen, verminderde alertheid of misselijkheid.

• Observeer altijd comfort en pijn; rectale toediening kan belastend zijn.

• Let op bijwerkingen zoals kramp en vochtverlies.

• Combineer het altijd met goede mondzorg, mobiliteit (indien mogelijk) en preventie.

• Documenteer zorgvuldig — dit helpt bij vervolgbehandelingen.

• Overleg bij twijfel met arts of palliatief team.

Rectale lactulose is een waardevol en effectief hulpmiddel in de palliatieve zorg. Vooral wanneer:

• orale middelen niet meer werken,

• de patiënt nauwelijks kan slikken,

• obstipatie snel moet worden verlicht,

• er sprake is van overloopdiarree of fecesimpactie.

Het biedt comfort, vermindert pijn en draagt bij aan kwaliteit van leven in de laatste fase van het bestaan.

Zorgverleners moeten zorgvuldig:

• de richtlijnen volgen,

• contra-indicaties herkennen,

• respectvol en rustig werken,

• en goed documenteren en overleggen.

Met de juiste kennis en vaardigheid kun je met rectale lactulose veel onnodig lijden voorkomen — en patiënten helpen om waardig en comfortabel de laatste levensfase door te komen.

1. Palliaweb. (z.d.). Obstipatie in de palliatieve fase. Geraadpleegd op 24 juni 2025, van https://palliaweb.nl

2. Center to Advance Palliative Care (CAPC) & MyPCNow. (z.d.). Palliative Care Fast Facts #126 – Rectal Drug Administration. Geraadpleegd op 24 juni 2025, van https://www.mypcnow.org/fast-facts/rectal-drug-administration

3. Farmacotherapeutisch Kompas. (z.d.). Lactulose. Geraadpleegd op 24 juni 2025, van https://www.farmacotherapeutischkompas.nl

4. Zorg voor Beter. (z.d.). Obstipatie bij palliatieve zorg: tips voor verzorgenden en verpleegkundigen. Geraadpleegd op 24 juni 2025, van https://www.zorgvoorbeter.nl

5. Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). (z.d.). NHG-Standaard Obstipatie. Geraadpleegd op 24 juni 2025, van https://www.nhg.org

Schrijf je dan in voor één van onze leerzame cursussen of koop een e-learning!