Levodopa en eiwitten: wat iedere zorgverlener (en patiënt) moet weten

Levodopa is al tientallen jaren dé gouden standaard in de behandeling van de ziekte van Parkinson. Het middel zorgt ervoor dat tekorten aan dopamine in de hersenen worden aangevuld, waardoor patiënten meer bewegingsvrijheid krijgen en hun kwaliteit van leven verbetert.

Toch is het gebruik van levodopa niet zonder uitdagingen. Eén van de belangrijkste aandachtspunten is de invloed van voeding en dan met name eiwitten op de opname en werking van levodopa. Veel patiënten merken dat hun medicijnen niet altijd hetzelfde effect hebben, en voeding blijkt daar vaak een sleutelrol in te spelen.

In deze uitgebreide blog lees je alles over:

• wat levodopa is en hoe het werkt

• de rol van dopamine in de hersenen

• wat de ziekte van Parkinson inhoudt

• hoe levodopa wordt toegediend en verwerkt in het lichaam

• de invloed van eiwitten op levodopa

• voedingsadviezen bij Parkinson

• praktijkvoorbeelden en tips voor zorgverleners

• veelgestelde vragen

Levodopa (ook wel L-dopa) is een medicijn dat als voorloperstof dient van dopamine. Dopamine zelf kan de bloed-hersenbarrière niet passeren, maar levodopa wel. Eenmaal in de hersenen wordt levodopa door het enzym dopa-decarboxylase omgezet in dopamine.

Dopamine speelt een rol bij minstens acht processen in de hersenen, waaronder:

• motoriek en spierbewegingen

• motivatie en beloning

• stemming en emoties

• leren en geheugen

Bij Parkinson wordt vooral het bewegingscircuit getroffen. Een tekort aan dopamine leidt tot klachten zoals stijfheid, traag bewegen en tremoren.

De ziekte van Parkinson is een chronische, progressieve hersenaandoening. Hierbij sterven zenuwcellen in de substantia nigra (een deel van de hersenen) langzaam af. Deze cellen maken normaal gesproken dopamine aan.

Typische klachten zijn onder andere:

• tremoren (beven, vaak in rust)

• stijfheid van spieren

• traagheid van bewegen (bradykinesie)

• balansproblemen

• startproblemen (“freezing”)

Daarnaast kunnen patiënten ook last krijgen van niet-motorische symptomen, zoals:

• slaapproblemen

• obstipatie

• depressieve klachten

• cognitieve veranderingen

Omdat de ziekte langzaam verergert, wordt medicatie vaak steeds verder opgebouwd of aangepast.

Levodopa wordt bijna nooit puur gegeven, maar altijd in combinatie met een decarboxylaseremmer (zoals benserazide of carbidopa). Dit voorkomt dat levodopa al in de darmen of het bloed wordt omgezet in dopamine, waardoor meer van de stof de hersenen bereikt.

Bekende preparaten zijn:

• Madopar® (levodopa/benserazide)

• Sinemet® (levodopa/carbidopa)

• Duodopa® pomp (levodopa/carbidopa-gel via PEG-J sonde)

Daarnaast bestaan er varianten met vertraagde afgifte (retard). Deze geven levodopa geleidelijk vrij en kunnen helpen bij nachtelijke stijfheid of een korte werkingsduur overdag.

En dan nu het grote knelpunt: eiwitten in de voeding.

Eiwitten worden in het lichaam afgebroken tot aminozuren. Deze aminozuren gebruiken hetzelfde transportsysteem in de darm en bloedbaan als levodopa om de hersenen te bereiken. Gevolg: ze concurreren met elkaar.

Hoe meer eiwitrijke voeding (bijvoorbeeld vlees, kaas, eieren) rond de inname van levodopa wordt gegeten, hoe slechter het medicijn wordt opgenomen en hoe minder effectief het werkt.

Dit verklaart waarom patiënten soms zeggen:

• “Mijn medicijnen doen het ‘s ochtends prima, maar na de lunch werkt het veel minder goed.”

• “Na een eiwitrijk diner ben ik stijver en trager.”

• Vertraagde opname: de medicatie werkt later in.

• Verminderde opname: er komt minder levodopa in de hersenen terecht.

• Meer fluctuaties: patiënten ervaren meer on-off momenten (periodes dat de medicatie plots wel of niet werkt).

Het is belangrijk om patiënten met Parkinson te adviseren over hun voeding, zonder dat ze onnodig streng worden beperkt. De rol van een diëtist is hierbij cruciaal.

• Neem levodopa 30 minuten vóór de maaltijd in met water of appelmoes.
• Vermijd eiwitrijke maaltijden direct rond de medicijninname.
• Spreid de eiwitinname over de dag.
• Eet voldoende koolhydraten en vezels voor energie en stoelgang.
• Drink 1,5–2 liter vocht per dag.
• Gebruik 3 hoofdmaaltijden en 3 gezonde tussendoortjes.
• Vermijd ongewenst gewichtsverlies (>3 kg per maand)

Naast eiwitten zijn er nog andere voedingsfactoren van belang:

• Vezels en vocht: helpen tegen obstipatie (veel voorkomend bij Parkinson).

• Vitamine D en calcium: voor botgezondheid (valrisico!).

• Cafeïne: kan bij sommige patiënten helpen tegen traagheid, maar kan ook slaap verstoren.

Mevrouw Jansen (72) met Parkinson slikt 4x per dag levodopa/carbidopa. Ze merkte dat haar medicatie na de lunch nauwelijks nog werkte. Bij navraag bleek ze rond lunchtijd altijd een boterham met kaas of ei te eten. Na advies van de diëtist om de lunch eiwitarm te maken (bijv. brood met jam of honing), verbeterde haar bewegelijkheid aanzienlijk.

• Medicatie altijd met melk innemen – melk bevat eiwitten die de opname remmen.

• Zelfstandig eiwitbeperking starten – kan leiden tot ondervoeding en spierverlies.

• Geen rekening houden met vertraagde afgifte – retardpreparaten werken anders dan standaardtabletten.

• Bespreek voeding standaard bij medicatie-voorlichting.

• Raadpleeg tijdig een diëtist.

• Wees alert op onverklaarbare on-off momenten.

• Check altijd of patiënten medicatie rond maaltijden innemen.

1. Moeten alle mensen met Parkinson hun eiwitten beperken?
   → Nee, alleen bij klachten van verminderde medicijnwerking.
2. Mag ik nog zuivelproducten gebruiken?
   → Ja, maar bij voorkeur niet direct samen met levodopa.
3. Is een eiwitbeperkt dieet gevaarlijk?
   → Ja, zonder goede begeleiding kan ondervoeding ontstaan. Daarom altijd in overleg met arts/diëtist.

Levodopa is een krachtig en effectief medicijn tegen Parkinson, maar de opname en werking worden sterk beïnvloed door eiwitten in de voeding. Door slim om te gaan met het tijdstip van inname en de samenstelling van maaltijden, kunnen patiënten veel winst behalen.

Voor zorgverleners is het belangrijk om dit onderwerp standaard mee te nemen in de begeleiding. Met goede voorlichting, samenwerking met diëtisten en aandacht voor leefstijl kan de behandeling van Parkinson aanzienlijk worden geoptimaliseerd.

1. Parkinson Vereniging. (z.d.). Parkinson en voeding. Geraadpleegd van https://www.parkinson-vereniging.nl

2. Stegeman, N. (2017). Voeding bij gezondheid en ziekte. Groningen: Noordhoff Uitgevers.

3. Elble, R. J., & Koller, W. C. (2021). Levodopa in the treatment of Parkinson’s disease. Neurology Clinics, 39(2), 255–270.

4. Oxford Handbook of Nutrition. (2006). Oxford: Oxford University Press.

5. Zuster-055. (2021). Levodopa en eiwitten. Geraadpleegd van https://zuster055.nl/