Veilige naalden: verplicht en onmisbaar in de zorg

Deze blog schrijf ik met een beetje boosheid én veel betrokkenheid. Iedere keer dat ik een cursus injecteren of medicatietoediening geef, schrik ik ervan hoe vaak er nog oude, onveilige naalden worden gebruikt. Soms omdat de apotheek ze nog standaard levert, soms omdat zorgverleners niet weten dat er alternatieven zijn, en soms omdat “het altijd zo gedaan is”.
Maar laten we heel duidelijk zijn: veilige naalden zijn verplicht. Niet voor niets: ze voorkomen prikaccidenten, beschermen zorgverleners en cliënten, en zijn sinds 2013 wettelijk vastgelegd in het Arbeidsomstandighedenbesluit.

Een veiligheidsnaald is een naald met een ingebouwd beschermingsmechanisme dat voorkomt dat iemand zich per ongeluk prikt na het injecteren of bloedafnemen. Dit mechanisme kan automatisch of handmatig worden geactiveerd en zorgt ervoor dat de scherpe punt volledig wordt afgeschermd.

Het doel is helder: het risico op accidenteel bloedcontact zo klein mogelijk maken.

Accidenteel bloedcontact betekent dat een zorgverlener onbedoeld in contact komt met bloed of met bloed besmette lichaamsvloeistoffen. Dat kan gebeuren door:

• een prikincident (per ongeluk prikken met een gebruikte naald),

• een snijwond,

• een bijtincident,

• of een spatincident (bijv. bloed in het oog).

Prikaccidenten zijn veruit de grootste boosdoener: 85% van de accidentele bloedcontacten in de zorg ontstaat hierdoor.

Het probleem van prikaccidenten is niet nieuw. Zorgverleners lopen hierdoor risico op ernstige infecties, zoals:

• Hepatitis B

• Hepatitis C

• HIV

Deze beroepsrisico’s zijn jarenlang onvoldoende aangepakt. Daarom namen werkgevers en werknemers in de Europese zorgsector gezamenlijk het initiatief om dit veiliger te maken.

In 2010 werd de Europese richtlijn 2010/32/EU opgesteld. Kernpunten:

• werkgevers zijn verplicht hun medewerkers te beschermen tegen prikaccidenten,

• veilige naalden en naaldvrije systemen moeten beschikbaar zijn,

• recappen (het terugplaatsen van het dopje op een gebruikte naald) is verboden,

• er moet scholing en voorlichting plaatsvinden over veilig werken.

Nederland heeft deze richtlijn in 2013 verwerkt in het Arbeidsomstandighedenbesluit. Vanaf dat moment is het gebruik van veilige naalden niet alleen verstandig, maar ook wettelijk verplicht.

Niet elke veilige naald werkt hetzelfde. Er bestaan drie hoofdsystemen:

1. Passief systeem

   • De naald schiet na de prikhandeling automatisch terug in de spuit.

   • Groot voordeel: de zorgverlener hoeft niets extra’s te doen.

   • Voorbeeld: spuiten waarbij de naald in de houder verdwijnt.

2. Actief systeem (beschermkapje)

   • Het beschermkapje zit vast aan de naald en wordt na gebruik met een simpele duimbeweging over de naald geklikt.

   • De naaldpunt is daarna volledig afgeschermd.

3. Actief systeem (naaldhuls)

   • Een huls schuift handmatig over de naald.

   • De zorgverlener raakt de naald zelf niet aan.

Alle systemen moeten na gebruik in een naaldencontainer worden gedeponeerd

Na 2013 zijn oude, onveilige systemen officieel verboden. Voorbeelden van naalden die niet meer gebruikt mogen worden:

• BD Microfine pennaald (31G, 5mm)

• Terumo Surflo vleugelnaald (wingnaald zonder veiligheidssysteem)

Voorbeelden van veilige alternatieven:

• Accu-Chek Safe-T

• BD Saf-T-Intima infuusset

• BD Eclipse Safety Needle

Deze naalden hebben ingebouwde beveiligingsmechanismen die direct na gebruik geactiveerd worden.

Ondanks de verplichting zien we in de praktijk nog vaak:

• apotheken die oude naalden meegeven,

• zorgverleners die denken dat veilige naalden “niet verplicht” zijn,

• cliënten die klagen dat veilige naalden “pijnlijker” zouden zijn,

• zorgorganisaties die denken dat veilige naalden duurder zijn en daarom wachten.

Maar laten we dit helder stellen:

• Veilige naalden worden gewoon vergoed vanuit de basisverzekering bij indicatie,

• pijn is vaak een kwestie van techniek en gewenning,

• de kosten van een prikaccident zijn vele malen hoger dan de aanschaf van veilige naalden.

1. Moeten veilige naalden ook in de naaldencontainer?

Ja. Alle scherpe materialen – naalden, scalpels, gebroken ampullen – horen in de naaldencontainer. Ook veilige naalden.

2. Worden veilige naalden vergoed?

Ja. Wanneer een zorgvrager een indicatie heeft voor medicatie via injectie door een zorgverlener, worden de medicatie én de veilige naalden vergoed vanuit de basisverzekering.

3. De apotheek levert mij nog oude naalden. Wat nu?

De apotheek weet vaak niet of de zorgvrager zichzelf spuit of door een zorgverlener geholpen wordt. Laat weten dat jullie injecteren en dat er veilige naalden nodig zijn.

4. Mijn zorgvrager vindt veilige naalden pijnlijker. Wat nu?

In principe hoort het injecteren met veilige naalden niet pijnlijker te zijn. Controleer of de juiste techniek en hoek worden gebruikt.

5. Er blijft altijd wat insuline op de huid achter, klopt dat?

Ja. Bij veilige insulinepennen blijven vaak 2 eenheden achter in het dopje. Dat is normaal en ongevaarlijk.

Het belang van veilige naalden wordt pas echt duidelijk als je kijkt naar de gevolgen van een prikaccident.

• Psychisch: angst, stress, slapeloosheid, onzekerheid over besmetting.

• Medisch: hepatitis B, hepatitis C, HIV, andere overdraagbare aandoeningen.

• Financieel: verzuim, testen, nazorg en behandeling kosten veel geld.

Een enkel prikaccident kan een zorgverlener blijvend ziek of zelfs arbeidsongeschikt maken.

1. Gebruik altijd veilige naalden.

2. Nooit recappen (dop terugplaatsen).

3. Gooi naalden direct weg in de container.

4. Zet de naaldencontainer altijd dichtbij tijdens de handeling.

5. Meld prikaccidenten direct en volg het protocol.

6. Volg regelmatig bijscholing in injecteren en veilig werken.

Sinds 2013 zijn veilige naalden verplicht in Nederland. Toch zien we dat ze in de praktijk nog te vaak ontbreken of verkeerd gebruikt worden. Dit leidt tot onnodige prikaccidenten, terwijl er uitstekende alternatieven beschikbaar zijn.

Als zorgverlener is het je plicht én je recht om veilig te kunnen werken. Werkgevers moeten veilige naalden beschikbaar stellen en scholing geven. En jij als zorgverlener moet het goede voorbeeld geven door ze consequent te gebruiken.

Veilig werken is geen keuze, maar een wettelijke verplichting.

1. BD. (z.d.). Our products – Diabetes Care. Geraadpleegd op https://www.bd.com

2. LCI. (z.d.). Richtlijnen prikaccidenten. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. https://lci.rivm.nl/richtlijnen/prikaccidenten

3. Merkala. (z.d.). Injectiematerialen en veiligheidsnaalden. https://www.merkala.nl

4. Nederlands Huisartsen Genootschap. (z.d.). Richtlijnen en standaarden. https://www.nhg.org

5. Europese Unie. (2010). Richtlijn 2010/32/EU ter voorkoming van scherpe letsels in de ziekenhuis- en gezondheidszorgsector. Publicatieblad van de EU.